Japonia w czerwieni. Dlaczego Japończycy ruszają jesienią na poszukiwanie liści?

Czerwona gałąź klonu nad stawem, złote miłorzęby wzdłuż miejskiej alei, kolorowe liście na kamiennych stopniach świątyni. Jesienią w Japonii nawet dobrze znane miejsca zyskują nowy wygląd. Wystarczy kilka chłodniejszych tygodni, aby ogród, który latem przyciągał spokojną zielenią, stał się celem specjalnej wyprawy. W listopadzie w wielu częściach kraju właśnie takie widoki zachęcają do wyjścia z domu.

Podziwianie jesiennych liści ma tu własną nazwę: momijigari. Można ją przetłumaczyć jako „polowanie na czerwone liście”, choć zdobyczą jest przede wszystkim piękny widok. Skąd wzięła się ta tradycja i dlaczego warto spojrzeć na Japonię przez jej pryzmat?

Zachwyt nad jesiennymi liśćmi pojawia się w japońskiej kulturze jeszcze przed epoką Heian. Już w VIII-wiecznej antologii „Man’yōshū” poeci opisywali przebarwiające się drzewa. Co ciekawe, w wielu tych utworach przywoływano żółte liście, zgodnie z obrazowaniem obecnym w literaturze chińskiej. poezji epoki Heian większego znaczenia nabrały natomiast obrazy czerwonych liści.

To właśnie z kulturą dworu cesarskiego wiąże się rozwój momijigari. Arystokraci wyruszali w góry, aby podziwiać jesienne krajobrazy, słuchać muzyki i układać wiersze. Intensywne barwy liści, które wkrótce miały opaść, skłaniały do refleksji nad przemijaniem. W okresie Edo zwyczaj upowszechnił się także poza elitami, a jesiennym wyprawom towarzyszyły spotkania i uczty.

Choć momijigari kojarzymy przede wszystkim z klonami, znaczenie tego słowa jest szersze. „Polowanie na jesienne liście” obejmuje również podziwianie innych drzew przebarwiających się na czerwono i żółto.

Wiosennym odpowiednikiem jesiennych wypraw jest hanami, kojarzone przede wszystkim z podziwianiem kwitnących wiśni. Oba zwyczaje zachęcają, aby znaleźć czas na sezonowy widok. W Tokio można uczestniczyć w obu tych doświadczeniach choćby w ogrodzie Rikugien, popularnym zarówno podczas kwitnienia, jak i jesiennego przebarwienia drzew.

Różnicę łatwo zauważyć w samym krajobrazie. Wiosną uwagę przyciągają jasne kwiaty i delikatność płatków. Jesienią wzrok wędruje pomiędzy wieloma odcieniami: czerwienią, pomarańczem, żółcią oraz zielenią roślin, które zachowują swoją barwę. Klony i miłorzęby tworzą przy tym odmienne plamy koloru, dzięki czemu nawet krótki spacer przynosi zmieniające się widoki.

Nie warto jednak wyobrażać sobie momijigari wyłącznie jako samotnej kontemplacji. Słynne ogrody i świątynie przyciągają wielu odwiedzających, a Kioto pod koniec listopada bywa szczególnie zatłoczone. Zachwyt nad sezonem jest także doświadczeniem wspólnym - dzielonym z rodziną, przyjaciółmi i innymi spacerowiczami.

Z jesiennym podziwianiem liści wiąże się pojęcie mono no aware - wrażliwość na przemijanie i wzruszenie, jakie wywołuje świadomość nietrwałości rzeczy. Zachwytowi może towarzyszyć delikatna melancholia: oglądany krajobraz za kilka dni będzie już inny. W tym ujęciu ulotność sprawia, że mocniej doceniamy chwilę.

Jesień pomaga zauważyć, jak przemyślane bywają japońskie ogrody. Znaczenie ma nie tylko dobór roślin, lecz także ich relacja z wodą, kamieniami, ścieżkami i otaczającym krajobrazem. Czerwona korona drzewa może skupić uwagę na brzegu stawu, a ciemna zieleń w tle podkreślić jej intensywność.

Jednym z ciekawszych zabiegów jest shakkei, czyli „zapożyczony krajobraz”. Polega na włączeniu odległego widoku, na przykład wzgórz, do kompozycji ogrodu. W Tenryū-ji w kiotyjskiej dzielnicy Arashiyama otaczające wzniesienia współtworzą scenerię oglądaną przez zwiedzających. Jesienią ich kolory rozbudowują obraz widoczny ponad wodą i ogrodową roślinnością.

Taki ogród warto oglądać powoli. Zatrzymać się przy stawie, spojrzeć na dalszy plan, przejść kilka kroków i sprawdzić, jak zmieniały się proporcje. Nagle okazuje się, że najciekawszy widok powstaje dzięki zestawieniu kilku elementów: gałęzi, kamienia, odbicia i zbocza w oddali.

Listopad jest dobrym kontekstem dla opowieści o momijigari, ale Japonia nie przebarwia się jednocześnie. Sezon postępuje od chłodniejszych regionów i wyżej położonych terenów ku cieplejszym zakątkom kraju. W skali całej Japonii jesienne kolory można obserwować od września aż po początek grudnia: dokładny termin zależy od miejsca i pogody.

Dlatego podczas podróży warto zostawić sobie czas na zwykły spacer. Przejść nadrzeczną ścieżką, zajrzeć do miejskiego parku, przysiąść przy ogrodowym stawie. Momijigari pozwala potraktować chwilę zatrzymania jako pełnoprawną część poznawania kraju.

Być może właśnie w tym tkwi urok „poszukiwania liści”. Cel jest prosty, a każdy znajduje coś trochę innego: rozległe czerwone zbocze, złotą aleję albo jedną gałąź nad wodą. Taki widok nie zostanie na długo. Tym bardziej warto poświęcić mu chwilę.