Granica

NEPAL
Obywatele RP muszą mieć wizę. Paszport powinien być ważny przynajmniej na czas ważności wizy. Nie wymaga się okazania przy wjeździe biletu powrotnego ani określonej kwoty pieniędzy na każdy dzień pobytu. Nie ma restrykcji celnych, które odbiegałyby od powszechnie przyjętych standardów. W Nepalu nie ma możliwości odzyskania podatku VAT. Zabroniony jest przywóz banknotów indyjskich o nominale 55 i 1000 rupii. Nie wolno przywozić bez cła ani wywozic gotówki w walutach zachodnich w sumie przekraczającej 5000 USD. Bez cła można przywieźć - 200 papierosów, jedną 1-litrową butelkę alkoholu, perfumy w ilości do prywatnego użytku. Przywożonego sprzętu elektronicznego nie wolno zostawiać w Nepalu. Chcąc wywieźc zabytkowe metalowe statuetki, stare malowidła itp. należy mieć pozwolenie miejscowego Departamentu Archeologii; jest zakaz wywozu tego typu przedmiotów mających ponad 100 lat.

CHINY (Tybet)
Obywatele RP udający się do Chin (z Tybetem) muszą mieć ważną wizę pobytową lub tranzytową. Paszport powinien być ważny co najmniej 6 miesięcy po terminie upływu ważności chińskiej wizy. Przed przekroczeniem granicy cudzoziemiec wypełnia deklarację zdrowotną. Wwożąc do Chin środki płatnicze w kwocie powyżej równowartości 5000 USD, cudzoziemcy zobowiązani są do złożenia stosownej deklaracji celnej, na której podstawie przy wyjeździe przeprowadzana jest kontrola i odprawa dewiz wywożonych. W deklaracji celnej wyjazdowej cudzoziemiec ma obowiązek podać wszystkie wartościowe przedmioty, które posiada przy sobie (np. kamerę wideo, aparat fotograficzny, odbiornik radiowy, cenną biżuterię itp.). Zabroniony jest przywóz do Chin przetworów mięsnych, mlecznych, nasion, żywych roślin itp. Bez certyfikatu zakupu nie wolno wywozić dzieł sztuki, rzadkich wydawnictw, wyrobów z kamieni szlachetnych. Prosimy zabrać ze sobą jedną fotografię jak do paszportu. Może być potrzebna w Tybecie.

BHUTAN
Wszyscy przyjezdni muszą mieć wizę. Zabronione jest wywożenie starych przedmiotów oraz rzeczy służących celom religijnym, które zostały wykonane więcej niż 100 lat temu. Turyści powinni okazać celnikowi zaświadczenie, że wywożone przedmioty nie są antykami. Kupując w sklepie towar, który jest/wygląda na stary, najlepiej poprosić sprzedawcę o certyfikat. Dozwolony jest przywóz tylko ograniczonej ilości papierosów. Władze kraju prowadzą politykę ochrony mieszkańców przed negatywnym wpływem na ich kulturę i środowisko. Kraj przyjmuje turystów w ograniczonej liczbie. Muszą wykupić pakiet lokalnych usług (zakwaterowanie, posiłki, transport, przewodnik) w cenie 200 USD dziennie. Komputery osobiste, telefony komórkowe, kamery i inny sprzęt elektroniczny muszą być zarejestrowane po przylocie w lotniskowym urzędzie celnym. Przedmioty powyższe będą sprawdzone przed wylotem. Należy fotokopie paszportu, wizy indyjskiej, i biletu lotniczego trzymać oddzielnie od oryginałów.

Kuchnia

NEPAL
Potrawy narodowe to - Dal bhaat – ryż z soczewicą, Tarkan – warzywa z przyprawami, Gurr – potrawa Szerpów z przyprawionych, surowych ziemniaków, które są upieczone jak naleśniki na płaskim kamieniu i wymieszane z mlekiem, herbatą lub wodą. Inne potrawy to m.in Rotis – placek chlebowy z mąki ryżowej, Choyla – pieczone mięso bawoła, ostro przyprawione i jedzone z ryżem. Najczęściej pije się chai – herbatę z mlekiem, cukrem i przyprawami (w rejonach górskich soli się ją i podaje z tłuszczem jaka), Lassi – mleczny napój twarogowy (curd) z cukrem i słodyczami. Do produkowanych na miejscu alkoholi należą, Arak – wysokoprocentowa wódka z ziemniaków, Rakshi - wino ryżowe, Chang – domowo warzone piwo ze sfermentowanego jęczmienia, kukurydzy, ryżu albo prosa.

CHINY (Tybet )
Chińczycy preferują potrawy bezmięsne, jada się dziesiątki warzyw pod różnymi postaciami. Z mięs można dostać kaczkę, kurczaka i wieprzowinę z warzywami, sałatą pekińską, kapustą oraz grzybami - wszystko słabo przyprawione. Jarzyny przysmaża się na patelni wok. Jako przyprawy używa się soji i octu. Z leżącego na południu Kantonu pochodzą krokieciki sajgonki i smak słodko-kwaśny. Kuchnia z zachodu, np. z prowincji Seczuan, oraz jej potrawy mięsne i rybne są zazwyczaj ostro przyprawione chili, pieprz seczuański, imbir i czosnek oraz olej to typowe przyprawy. Na śniadanie Chińczyk pije zieloną herbatę oraz je zupę z białym pieczywem. Do jedzenia używa się pałeczek, ale można poprosić o widelec. Ryż przeważnie podawany jest na końcu. Na deser je się zwykle owoce. Jako napoje najpopularniejsza jest herbata jaśminowa. Miejscowe piwa są słabe np. Beijing Beer, Yanjing Beer ja Tsing Tao. Najbardziej cenione są wina Dynasty, Great Wall, Qingdao Chardonnay i Riesling.

BHUTAN
Ludność należy do kilku grup etnicznych (Hindusi, Tybetańczycy, Chińczycy), stąd biorą sie różnice w rodzajach potraw. Je się dania bezmięsne z ryżem (z szafranem), warzywami i owocami, jak grzyby (400 rodzajów), brzoskwinie, szparagi. Gotuje się je także z wołowiną, kurczakiem, wieprzowiną, suszonym mięsem jaka i przyprawia na wiele sposobów. Do narodowych potraw zaliczają się tshoem (curry), zazwyczaj serwowane z ryżem. datse (twaróg z mleka krowiego), czasami podawany z czerwoną chili (ema datse), eue chum (różowy ryż), z masłem orzechowym. Najpopularniejszym napojem jest herbata, podawana na słodko lub po tybetańsku – z solą i masłem. Lokalny alkohol to arak, destylowany z ryżu, a powszechnie spożywane piwo – Chang, warzone jest w warunkach domowych. Hindusi mieszkający w Bhutanie mają licencję na ubój zwierząt. Mięso i ryby importuje się z Indii i z Nepalu. W Paro i Thimphu są restauracje, jednak turyści preferują stołowanie się w swoich hotelach, gdzie przestrzega się wymagań higienicznych i nie podaje się za ostrych potraw.

Zakupy

NEPAL
W wielu miastach i miasteczkach jest duży wybór wykonanych lokalnie ubrań, nakryć głowy, skarpetek, tkanych z paszminy (mieszanka wełny z kozy i owcy) szali oraz wełnianych koców. Atrakcyjne są tybetańskie barwne kurtki i bluzki, tybetańskie miski, tanki – malowidła na płótnie o tematyce buddyjskiej, taneczne maski z paper mache. Można kupić także khukri – tradycyjne noże, saranghi – mały instrument o 4 strunach z końskiego włosia, figurki Buddy i filigranowe ozdoby, bambusowe fujarki. W Kathmandu jest wiele domów towarowych m.in ABC, Bluebird Mall, The Kathmandu Mall, Bhatbhateni Store, Pasupati Plaza, United World. Wiele sklepów oferuje sprzęt oraz wyposażenie do trekkingów i wspinaczki. W Patan można dostać artystycznie wykonane przedmioty z miedzi i brązu.

CHINY (Tybet)
Do obowiązkowego rytuału należy targowanie się – najlepiej zaproponować cenę przynajmniej o 2/3 niższą. W domach towarowych i sklepach państwowych ceny nie są do negocjacji. Wśród godnych polecenia znajdują się ubrania z jedwabiu, kaszmiru, produkty naturalne (zioła i leki homeopatyczne), balsam tygrysi, sprzęt gospodarstwa domowego, porcelana, przedmioty ozdobne z jadeitu i emalii, antyki, perły, kaligrafia, obrazy i… dodatkowe walizki. Ceny są przeważnie dużo niższe niż w Polsce. W Tybecie kupuje się tanki - malowane na tkaninie lub papierze obrazki o tematyce buddyjskiej, a także inne przedmioty związane z tą religią.

BHUTAN
Na cotygodniowych bazarach (w soboty i niedziele) sprzedaje się głównie odzież, biżuterię, a także jedzenie. Najwięcej wyrobów rzemieślniczych można dostać na głównej ulicy w stołecznym Thimphu, w tym m.in. ręcznie tkane materiały i wiele przedmiotów sztuki ludowej. W niektórych hotelach są sklepiki z pamiątkami. W dolinie wokół stolicy można w warsztacie jubilerskim zamówić biżuterię ze srebra i złota. Znaczki pocztowe należą do cenionych wśród kolekcjonerów.

Zdrowie

NEPAL
Nie ma obowiązku szcze¬pień ochronnych, jednak zalecane jest wcześniejsze zaszcze¬pienie się przeciw żółtaczce typu A i B oraz tężcowi. Koszty pobytu w szpitalach państwowych są niewielkie, a w prywatnych klinikach wynoszą ok. 50 USD za dobę. W Kathmandu są prywatne kliniki (np. Patan Hospital w Lagankhel lub Western Regional Hospital w Pokhara), w których turyści mogą otrzymać pomoc medyczną. Apteki w Kathmandu mają zachodnie leki. Celem uniknięcia ew. problemów zdrowotnych należy spożywać wyłącznie napoje z fabrycznie zamkniętych pojemników i unikać żywienia się w lokalach gastronomicznych niskiej kategorii. Należy dbać o higienę. Osoby cierpiące na kłopoty z oddychaniem, mogą mieć kłopoty np. w stolicy w powodu zanieczyszczonego powietrza.

CHINY (Tybet)
W Chinach zdarzają się zachorowania na żółtaczkę pokarmową typu A - zalecane jest szczepienie profilaktyczne. Przed spożyciem posiłku należy zawsze dokładnie umyć ręce. Nie jest wskazane picie nieprzegotowanej wody z kranu; należy wyłącznie spożywać wodę butelkowaną - nawet do mycia zębów. Opieka medyczna - poza rejonami głębokiego interioru nie stanowi problemu. W wielkich miastach działają szpitale wszystkich specjalności, wyposażone w nowoczesną aparaturę medyczną. Opłata za wizytę u lekarza wynosi od 20 do 100 USD. Cena za dobę pobytu cudzoziemca w szpitalu wynosi od 60 do 200 USD i nie obejmuje kosztów usług medycznych, badań ani leków, za które płaci się dodatkowo. W największych miastach Chin, w zagranicznych klinikach, poziom świadczonych usług medycznych i stomatologicznych stoi na najwyższym światowym poziomie, co wiąże się z niezwykle wysokimi kosztami (wizyta lekarska od 90 USD wzwyż). Ze względów praktycznych wskazane jest zaopatrzenie się przed przyjazdem do Chin w podstawowe leki krajowe, gdyż popularne jest tutaj leczenie specyfikami medycyny chińskiej, niemającymi odpowiedników w polskiej farmakologii. W zwyczajnych aptekach sprzedających głównie leki ziołowe, można dostać proste leki na kaszel czy przeciwgorączkowe. Podczas przebywania w Tybecie, mogą się zdarzyć przypadki choroby wysokościowej. Jej przyczyną jest rozrzedzone powietrze powodujące niedotlenienie. Osoby mające problemy z ciśnieniem lub chore na serce powinny to wziąć pod uwagę i przed wyjazdem skonsultować się z lekarzem. Objawy to m.in. bóle głowy, jamy brzusznej, torsje, zmęczenie, bezsenność, kołatanie serca i zadyszka. Trzeba dać organizmowi czas na adaptację do rozrzedzonego powietrza i unikać długotrwałego wysiłku. Dobrze jest pić dużo wody i odpocząć. Jeśli objawy nie ustępują, trzeba poprosić o butlę z tlenem. Zwykle po jednym dniu organizm przystosowuje się do wysokości. Aby łatwiej znosić pobyt zaleca się lekkostrawne posiłki, ograniczenie do minimum palenie papierosów. Objawy choroby łagodzi również rozpuszczalna polopiryna C.

BHUTAN
Opieka lekarska i szpitalna jest trudno dostępna z powodów niemożności dotarcia do miast z położonych w górach wiosek. Dobrze mieć przy sobie poza wodą butelkowaną także pakiet medyczny pierwszej pomocy i leki, które mogą się przydać. Bhutan jest położony dość wysoko; stolica Thimphu leży na wysokości prawie 2500 m n.p.m., co może spowodować objawy choroby wysokościowej. W kraju występuje m.in. malaria, infekcje skórne, biegunka.

Zwyczaje

NEPAL
Zamieszkujące kraj mniejszości etniczne mają swoją kulturę i zwyczaje. Od turystów nie oczekuje się ich znajomości, jednak powinni oni znać kilka głównych zasad zachowania. Kobiety nie powinny ubierać się w spódniczki ani w szorty ponad kolana. Do świątyń wchodzi się bez butów. Należy prosić o pozwolenie zrobienia zdjęcia zwłaszcza na terenie kompleksów świątynnych. Do świątyń hinduistycznych z reguły nie wpuszcza się turystów. W miejscach publicznych nie wolno się całować, ani obejmować. Chodząc ulicami nigdy nie wolno przechodzić ponad człowiekiem leżącym na chodniku (trzeba go obejść). Nie częstować jedzeniem ani piciem, które już w części spożyliśmy. Do podawania czegoś (nawet banknotu) zawsze używać prawej ręki lub obu. Jest niezgodne z normami zachowania pokazywać kogoś (lub figurę Buddy) palcem albo stopą. Podawanie ręki komuś miejscowemu nie jest przyjęte; zamiast tego należy na powitanie złożyć obie dłonie jak do modlitwy i lekko się pochylić.

CHINY (Tybet)
W południowych Chinach ludzie są. Ogólnie Chińczycy są bardzo otwarci, pogodni i życzliwi dla turystów, dążący do nawiązania kontaktu. Nie przeszkadza im nawet brak wspólnego języka. Kolejki są raczej zjawiskiem nieznanym i do celu dostaje się ten, kto ma silniejsze łokcie i głośniej się zachowuje. Robienie zdjęć jest dozwolone, z wyjątkiem niektórych zabytków, lotnisk, obiektów rządowych, wojskowych, mostów. Robiąc zdjęcia ludzi z bliska, należy poprosić o zgodę. Znajomość języka angielskiego poza hotelami nie jest częsta. Spokojne zachowanie i język gestów pomagają, gdy brak wspólnego języka.

BHUTAN
Do najważniejszych wartości należy religia, szacunek dla rodziny królewskiej i ochrona środowiska naturalnego. Tego samego oczekuje się od turystów. Buddyzm ma kulturowy wpływ na wszystkie dziedziny życia. Cudzoziemcy powinni to rozumieć i okazywać respekt w stosunku do zwyczajów i zabytków związanych z religią. Podczas zwiedzania świątyń i klasztorów wymagane są stroje okrywające ciało - kobiety powinny okryć ramiona i nogi, mężczyźni – nogi. Podczas wizyty w świątyni należy buty zostawić przed progiem. Nie należy wchodzić w okryciu głowy. W przybytkach religijnym nie wolno robić zdjęć, często nie jest dozwolone wnosić do środka kamerę. Czorteny (stupy) obchodzi się zgodnie ze wskazówkami zegara. Od lat 1990. obowiązuje w kraju dekret driglam namzha, który nakazuje przestrzegać kodu zachowania i ubioru związanego z tradycją; polega on na okazywaniu szacunku wyższym w służbowej hierarchii, instytucji małżeństwa i rodziny, oddanie obowiązkom służbowym; ma na celu zachowanie narodowej tożsamości. Tubylcy jako ubrania oficjalne noszą strój narodowy, ale wieczorami mieszkańcy miast ubierają się w stylu zachodnim. Między kobietami a mężczyznami panuje równouprawnienie. W czasie świętowania licznych świąt buddyjskich nie wolno w danej miejscowości sprzedawać alkoholu. Nie wolno palić papierosów w miejscach publicznych.