Granica

KAZACHSTAN
Obywatele RP muszą mieć wizę. Aby ją otrzymać, należy przedstawić paszport co najmniej z 3-miesięcznym terminem ważności, licząc od planowanego wyjazdu z Kazachstanu: Nie ma obowiązku okazania określonej kwoty pieniędzy na każdy dzień pobytu. Przepisy celne nie mają charakteru szczególnie restrykcyjnego i nie odbiegają od powszechnie przyjętych standardów. Zaleca się wpisywanie do deklaracji celnej wszelkich przywożonych wartościowych przedmiotów, np. biżuterii, telefonu komórkowego, komputera. Nie ma ograniczeń co do wwozu i wywozu pieniędzy. Wwóz można deklarować na życzenie pasażera. W tym przypadku posiadane środki płatnicze należy wpisać do deklaracji celnej, wwieźć na terytorium Kazach¬stanu kwotę nie większą niż ekwiwalent 3000 USD.

KIRGISTAN
Obywatele RP muszą mieć wizę. Nie ma ograniczeń we wwozie i wywozie pieniędzy. W celu uniknięcia kłopotów tak przy wjeździe, jak i wyjeździe lepiej jest zadeklarować większe sumy pieniędzy. Przepisy celne nie mają charakteru szczególnie restrykcyjnego i nie odbiegają od powszechnie przyjętych standardów. Należy jednak zachować daleko idącą ostrożność i umiar w tym, co się przewozi, ze względu na powszechną korupcję wśród urzędników.

UZBEKISTAN
Obywatele Polski objęci są obowiązkiem wizowym. Wizę można uzyskać m.in. na podstawie vouchera uzbeckiego biura turystycznego. Paszport musi być ważny 6 miesięcy po zakończeniu podróży. Nie ma wymogu okazania biletu powrotnego ani określonej kwoty na każdy dzień pobytu. Wywóz waluty jest dopuszczalny w wysokości do kwoty zadeklarowanej w deklaracji wwozowej. Obowiązuje zakaz wykonywania zdjęć mostów, obiektów przemysłowych i wojskowych oraz fotografowania na dworcach kolejowych i lotniskach. Bardzo surowo karane są przestępstwa związane z posiadaniem narkotyków i handlem nimi. Przy wjeździe należy wypełnić formularz celny. Jeśli wwozi się więcej niż 10 tys. USD, należy zapłacić od tego podatek 1%. Przy wyjeździe należy przedstawić kwity z oficjalnej wymiany i z wydatków dolarowych.
Przepisy wjazdowe i celne opracowano na podstawie informacji z MSZ.

Kuchnia

KAZACHSTAN
Podstawowymi składnikami potraw są, baranina, konina i rozmaite produkty mleczne.
Najpopularniejsze dania to, kiełbaski z koniny - kazi chuzhuk, gęsta zupa z baraniny z podrobami – kaurdak, gotowany łeb barani, gotowaną koninę i baraninę z kluskami – besbarmak, szaszłyki z baraniny. Do przysmaków należą też wędzony smalec z końskiej szyi (zhal) czy wędzona golonka (zhaya). Narodowe napoje to mocna herbata ze śmietanką, czyli czaj serwowany w czajchanach (herbaciarniach), kumys (sfermentowane mleko klaczy. Na stepach gości częstuje się mlekiem wielbłąda - shubat.

KIRGISTAN
Kirgiskie potrawy, wywodzą się z Kazachstanu. Najczęściej składają się z mięsa konia i barana oraz z produktów mlecznych. Narodową potrawą jest besh barmak, czyli gotowane mięso (baranina, konina lub wołowina) z kluseczkami; zjada się ją palcami. Palou to azjatycki plow, który składa się z kawałków mięsa z ryżem i marchewką, z dodatkiem czosnku i ostrego pieprzu. W barach i restauracjach można dostać pieczonego kurczaka, pierożki, sałatki z marynowanych jarzyn, smażoną wątróbkę z barana, parówki z koniny, szaszłyki (baranina, konina, ryba lub kurczak) z cebulą, W czasie celebrowania rodzinnych uroczystości ugotowany łeb barana umieszcza się naprzeciwko głównego gościa, który odcina kawałki mięsa i częstuje nimi pozostałych biesiadników. Zupa mięsna z warzywami nazywa się szorpa. Do ciepłego posiłku je się płaski placek chlebowy – nan, a na końcu podaje się herbatę. Z innych napojów popularny jest kumys, lekko sfermentowane mleko klaczy, a także maksym – ze sfermentowanego zboża.

UZBEKISTAN
Najbardziej typowa potrawa, znana w całej centralnej Azji i na Bałkanach – pilaw, ma swoją uzbecką odmianę zwaną, kawirma pałow. Przyrządza się ją na bazie ryżu, który gotuje się na wywarze z kawałkami mięsa, najczęściej baraniny i warzyw z dodatkiem papryki. Na bazarach olbrzymi sagan, w którym się ją przygotowuje, stoi zwykle obok beczkowozu z kwasem chlebowym i dystrybutora z piwem. Pilaw najlepiej smakuje na ciepło z białym, puszystym pieczywem i surówkami. Do potraw dodaje się rozmaite przyprawy na czele z regionalną ostrą papryczką, zwaną tadżyka; poza tym: kiszony czosnek, marynowania pigwa oraz setki przypraw w proszku i ziół. Na bazarach sprzedawcy częstują kęsami miejscowych specjałów, do których należą: szaszłyki, czebureki, lepioszki, pielmieny, manty, bliny (naleśniki z mięsem). Na straganach leżą także stosy znanych, bardzo tanich, owoców takich jak: winogrona, melony, banany, ananasy, cytryny, arbuzy, melony, granaty, bakalie (daktyle, rodzynki, migdały, suszone figi), ale i nieznane, jak aiwy i churmy. Warto zajrzeć do czajchany - tradycyjnej herbaciarni wschodniej. Zesłani niegdyś, w ramach represji, Koreańczycy stanowią teraz jedną z mniejszości narodowych. Ich dania narodowe, tanie i smaczne, można znaleźć na licznych bazarach.

Zakupy

KAZACHSTAN
W obu stolicach, Almaty i Astanie znajdują się wielkie, nowoczesne galerie handlowe, w których można kupić produkty światowych firm odzieżowych, czy elektronicznych (np. Mega Center, Silk Way City, Ramstor, w Almaty). Typowe przykłady rękodzieła to, klapki do chodzenia po domu, wyszywane w kolorowe tradycyjne wzory, kilimy z Karagandy o tradycyjnych wzorach, butelki ze skóry czy metalu (na wzór używanych przez kozackich hodowców koni), szmaciane lalki w tradycyjnych strojach wmontowane w ramki, pochewki – wełniane wyszywane lub z elementami drewna brzozowego do trzymania szklanki lub komórki, ozdobne baty na konia. Na przedmieściach Almaty mieści się ogromny targ zwany Barakholka, gdzie Uzbecy, Chińczycy, Ujgurowe sprzedają po przystępnych cenach różnorodne towary, od tekstyliów z Chin czy Pakistanu po futrzane czapy, dywany i drobne pamiątki.

KIRGISTAN
Do oryginalnych pamiątek należą m.in. kalpak – wyszywane tradycyjne kapelusze, barwne dywany, klapki wyszywane w orientalne wzory, miniaturowe jurty, instrumenty muzyczne, drewniane komplety szachów z figurkami w ludowych strojach, biżuteria. Ciekawa jest ceramika – figurki w strojach ludowych. W Biszkeku znajdują się duże supermarkety (np. Zum), w których można nabyć artykuły współczesne jak elektronika, odzież czy obuwie.

UZBEKISTAN
Sklepy są otwarte w godz. 9-18, spożywcze pracują w godz. 7-21. Najlepszym miejscem na zakup pamiątek są wielkie bazary, które oferują praktycznie wszystko, m.in. sztukę ludową, wyroby srebrne (z Buchary), jedwab (najbardziej znane to khanatlas z Margilan), dywany (zwane bucharskie, chociaż produkuje się je w Turkmenistanie), kilimy, czapeczki (czarne i białe są noszone przez Uzbeków, kolorowe – przez Tadżyków), ceramikę (np. komplet herbaciany - dzbanki z czarkami), ozdobione złotem laczki, tradycyjne stroje lub wykonywane na miejscu kolczyki i bransolety. Należy się ostro targować, bo ceny wyjściowe są bardzo wysokie.

Zdrowie

KAZACHSTAN
Nie ma obowiązku okazania świadectwa szczepień. Głównym zagrożeniem są infekcje pokarmowe, w tym cholera i żółtaczka, oraz pasożyty. Wskazane jest zaszczepienie się przed przyjazdem przeciw żółtaczce pokarmowej typu A i wszczepiennej typu B. Należy dokładnie myć zakupione produkty i pić tylko przegotowaną lub butelkowaną wodę. Na bazarach lepiej nie kupować produktów gotowych do spożycia. Służba zdrowia jest na niskim poziomie, a warunki panujące w placówkach medycznych nie są najlepsze. Zdarza się, że brakuje podstawowych lekarstw i sprzętu medycznego. Można korzystać z usług medycznych oferowanych przez prywatne polikliniki. Opieka medyczna jest płatna. Ceny za usługi medyczne są na poziomie europejskim i nie ma ustalonego cennika. W większych miastach jest wiele aptek, w których można dostać większość niezbędnych lekarstw. Niezbędne leki lepiej przywieźć ze sobą, ponieważ lekarstwa mogą być podrabiane.

KIRGISTAN
Nie ma obowiązku przedstawienia świadectwa szczepień,. Głównym zagrożeniem są wszelkiego typu infekcje pokarmowe, w tym cholera i żółtaczka, oraz pasożyty. Wskazane jest zaszczepienie się przed przyjazdem przeciw żółtaczce pokarmowej typu A i wszczepiennej typu B. Zaleca się dokładne mycie zakupionych produktów i picie wyłącznie przegotowanej lub butelkowanej wody. Na bazarach należy unikać kupowania żywności gotowej do spożycia. Na południu Kirgistanu występuje zagrożenie malarią. Służba zdrowia w Kirgistanie jest na niskim poziomie, warunki w placówkach medycznych nie są najlepsze. Brakuje podstawowych lekarstw i sprzętu medycznego. W większych miastach są przychodnie o akceptowalnym standardzie i apteki, w których można kupić większość podstawowych leków. Niezbędne leki lepiej jednak przywieźć ze sobą. Znacznie gorzej wygląda sytuacja na prowincji. Opieka medyczna jest płatna. Ceny usług medycznych nie są nadmiernie wysokie, jednak przy braku ustalonego cennika, może okazać się, iż od cudzoziemca pobierane są opłaty na poziomie znacznie wyższym, niż od obywateli Kirgistanu.

UZBEKISTAN
Nie są wymagane obowiązkowe szczepienia. Jednak w związku z okresowym wzrostem zachorowań na dur brzuszny (tyfus) w regionie, zalecane jest zaszczepienie się na tę chorobę przed przyjazdem. Warunki sanitarne są złe, odradza się spożywanie posiłków na targowiskach i w barach (tzw. czajchany). Z uwagi na zagrożenie żółtaczką i innymi chorobami przewodu pokarmowego produkty przeznaczone do spożycia, powinny być dokładnie myte pod bieżącą wodą, a owoce i warzywa – obrane ze skórki. Należy unikać miejscowych lodów i produkcji cukierniczej (kremy), a także produktów mlecznych. Przy zakupie żywności należy zwrócić uwagę na termin przydatności do spożycia; nie zaleca się kupowania miejscowej wódki (niebezpieczeństwo zatrucia alkoholem metylowym). Woda w kranach jest zdatna do picia po przegotowaniu. Należy pić jednak tylko butelkowaną. Z powodu odmiennej flory bakteryjnej w pierwszych dniach po przybyciu mogą pojawić się kłopoty żołądkowe. Koszt wizyty u lekarza wynosi od równowartości 40 PLN, doba w szpitalu o niezadowalających warunkach – ok. 200 PLN. Ryzyko zarażenia żółtaczką wszczepienną jest duże. W Uzbekistanie szybko rośnie liczba zarażonych wirusem HIV. Zaopatrzenie aptek w leki jest raczej skromne, należy wziąć w podróż potrzebne lekarstwa (oraz np. jednorazowe strzykawki).

Zwyczaje

KAZACHSTAN
Kazachowie są bardzo gościnni, często zapraszają obcych na posiłek. Częstując herbatą nalewają płyn tylko do połowy zawartości filiżanki na znak, że nie chcą, by goście prędko opuścili ich dom. Na prowincji posiłki spożywa się siedząc na dywanie. Wielu Kazachów to muzułmanie. Nie biorą do ust alkoholu, a mężczyźni nie podają ręki kobietom, w innych wypadkach witają się obiema dłońmi. Mieszkańcy nie przywiązują wagi do punktualności. W tym bardzo hierarchicznym społeczeństwie na samych szczycie stoją osoby starsze, potem mężczyźni, dalej kobiety. W praktyce starsza kobieta jest poważana bardziej niż jej młody szef. Rodzina ma kluczowe znaczenie w społeczeństwie. Panuje patriarchat i mężczyźni decydują o najważniejszych sprawach. Rodziny tworzą klany, 'ata-balasy', które bronią swych członków i inwentarz. Lepiej nie rozmawiać o drażliwych tematach takich jak: religia, różnorodność etniczna, polityka. Tubylcy uważają, że żyjąc w tak pięknym kraju, z wielbłądem, koniem i kilkoma krowami w gospodarstwie, niczego im już do szczęścia nie brakuje. Na prowincji najczęściej mieszka się w jurtach, których właściciele wiodą tradycyjny tryb życia nomadów.

KIRGISTAN
Większość mieszkańców to muzułmanie. Należy o tym pamiętać przy zwiedzaniu np. meczetów; lokalni nie zaakceptują zbyt skąpego ubioru kobiet, także na ulicach miast. Mężczyźni podają sobie na powitanie prawą rękę i wypowiadają słowa: "Asalaam Aleikum". W czasie rozmowy mieszkańcy nie starają się mówić wprost, szczególnie dotyczy to odpowiedzi na kłopotliwe pytania zadawane przez cudzoziemców. Sami za to bardzo często pytają bezpośrednio turystów o ich prywatne sprawy (o współmałżonka, zarobki, wiek). Większość tubylców ma sympatyczne poczucie humoru. W wielu regionach paląca w publicznym miejscu kobieta spotyka się z pogardą; nie dotyczy to stolicy i kilku większych miast.

UZBEKISTAN
Miejscowa ludność stanowi mieszankę Uzbeków (ok. 70%), Rosjan (ok. 8%), Kirgizów, Tadżyków, mieszkańców innych europejskich republik b. ZSRR, a także Polaków. Grupy azjatyckie – najliczniejsze – trudno od siebie odróżnić. W większości są śniadzi, niscy, krępi, często skośnoocy i noszą charakterystyczne stroje. Pozostałe grupy to biali, ubierający się w stylu europejskim. Coraz więcej Rosjan opuszcza Uzbekistan. Ci, którzy pozostają, borykają się z wieloma trudnościami. Zwiedzając obiekty sakralne (meczety, cerkwie, synagogi), należy bezwarunkowo podporządkować się miejscowym zwyczajom. Niektóre meczety są niedostępne dla nie-muzułmanów. Poza dużymi miastami (Taszkent, Samarkanda, Buchara) kobiety powinny unikać odzieży podkreślającej sylwetkę, odsłaniającej łokcie i kolana. Nie na miejscu jest przytulanie czy całowanie się w miejscu publicznym, zakaz dotyczy także turystów. Nie wolno fotografować budynków rządowych, lotnisk, posterunków milicji, obiektów wojskowych, ale i metra w Taszkencie, które ma trzy linie. Nie zawsze tabliczki z zakazem są umieszczone w widocznym miejscu.